o opowiadaniu

Żeby wyrazić swój (niechętny) stosunek do formy opowiadania, będzie najlepiej (i najuczciwiej) odnieść się do tekstu prezentującego stanowisko odmienne. Podjąć może nie tyle dyskusję z doceniającymi ten gatunek prozy, ile wyrazić osobisty powód, dla którego ja sam, czytelnik kapryśny i nieokrzesany, opowiadań nie cenię, albo, łagodniej, cenię w znacznie mniejszym stopniu od powieści.

Znalazłem taki tekst (nie było trudno, wiedziałem, czego szukać), ukradłem, odkurzyłem i prezentuję: oto Olgi Tokarczuk pochwała opowiadania. Idźcie a przeczytajcie, bo, po pierwsze, warto, a po drugie – nie będę tu streszczać, co najwyżej zacytuję drobne fragmenty.

Już? To jedziemy. Dzięki tekstowi Olgi Tokarczuk moje zadanie staje się proste. Dwa jej kluczowe (wg mnie) oświadczenia są moim niedrogowskazem:

Powieść służy wprowadzeniu w trans, opowiadanie – oświeceniu.

Pisanie opowiadania jest odrzucaniem tego, co zbędne, zmaganie się ze wszelkim nadmiarem: słów, obrazów, pokus autoprezentacji i wymądrzania się. To głęboki wgląd w temat i umiejętność zwerbalizowania tego wglądu. To ciągłe zadawanie sobie pytania: „O co mi chodzi?” i pracowite znajdowanie możliwie najoczywistszej i najdoskonalszej formy ekspresji. W dobrych rękach treść opowiadania sama wyznacza jego formę. To haiku prozy. Wydestylowany duch narracji. [podkr. moje – n.]

Dla mnie powieść służy wprowadzeniu w świat, uczestniczącym wprowadzeniu. I tego przede wszystkim oczekuję od prozy – świata, innego niż mój, albo podobnego, zmyślonego całkowicie, albo dającego pozór rzeczywistości, poddanego zespołowi rozpoznawalnych reguł, albo takiego, w którym reguły trzeba dopiero odkryć. Po którym mógłbym się poruszać samodzielnie, a nie – prowadzony przez niechby najczulszą czy doskonale ukrytą rękę autora.

Czy głębokie, przełamujące opór, wciągnięcie w (cudzy) świat ma coś w sobie z transu? Tak, nic w tym złego. To w-rzecz-wstąpienie, oszałamiająca (oby) eksploracja, podróż – ale moja, własna. To możliwość podjęcia pracy, którą najbardziej sobie (subiektywnie) cenię: pracy śledztwa. Dano mi wolność wyboru, także – wolność błądzenia i pomyłki, ale i szansę na (mój!) wgląd.

W drugim cytowanym fragmencie Tokarczuk potwierdza istnienie tego opowiadaniowego pytania: „o co mi chodzi”. O co chodzi jej, ogólniej: autorowi. Nie ufam oświeceniom, bo podejrzewam, że stoją za nimi tezy, zapewne – okruchy wglądów autora. Im doskonalszy jest sposób, w jaki opowiadanie werbalizuje ów „wgląd w temat” autora, tym mniej miejsca na autonomię mojego wglądu; im więcej tezy, tym mniej świata do odkrycia.

Oczywiście, za dobrym opowiadaniem kryje się (jakiś) świat. Ale ta forma oferuje czytelnikowi rodzaj „wycieczki ze światłym przewodnikiem”, tyle mi tylko opowie, ile trzeba dla wyrażenia (jawnego czy częściej – nie) tezy, wglądu-poglądu, autorskiego kąta widzenia. Pisanie opowiadania jest odrzucaniem tego, co zbędne – mówi Tokarczuk. Zbędne ze względu na co? Na jaki cel? Oto pytanie, które ustanawia teleologiczny aspekt opowiadania, aspekt poniekąd dominujący.

Wyostrzam i kręcę nosem z wielką (zapewne) przesadą. Ale też nikomu nie narzucam swoich odczuć, to tylko zwierzenie kapryśnego i nieokrzesanego czytelnika.

3 razy uznano, że da się to czytać

nieeeee!